خبرگان رهبری و هیئت اندیشه‌ ورز

«مرکز اندیشه ورز» و چگونگی تشکیل آن و وظایفی که به عهده دارد سوالاتی را درباره جایگاه حقوقی و قانونی، وظایف، نوع نظارت، کارکرد، اهرم نظارتی، مدل ساختاری، اعضا، قلمرو نظارتی و... در اذهان تداعی می کند؛ برای پاسخ به سوالات مطرح با یکی از اعضای مجلس خبرگان رهبری که صاحب نظر در فقه حکومتی و مسائل حقوق اساسی است گفت وگو شده است که متن کامل این گفت وگو از نظرتان می گذرد. 

مقام معظم رهبری در دیدار اخیر با اعضای مجلس خبرگان رهبری، تشکیل هیئت های اندیشه ورز را مطالبه کردند، این هیئت به لحاظ حقوقی در نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران در چه جایگاهی می تواند تعریف شود و اساساً فلسفه وجودی آن چگونه قابل توجیه است؟

   آیت الله کعبی:طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، رهبری به عنوان ولایت مطلقه و امامت امت در اصل 57 قانون اساسی و نیز بر طبق اصل 110 قانون اساسی و نیز با توجه به مقدمه قانون اساسی وظایف پایه ای دارد که هدایت کلان نظام و حمایت کلان از ارکان نظام اسلامی ازجمله آن است. تلاش برای حفظ نظام و برای مأموریت های پایه ای و نیز پیش برد نظام به سمت تحقق رسالت ها، وظیفه ذاتی رهبری است. به شکل طبیعی، رهبری برای تحقق این وظیفه نیاز به دیده بانی، رصد، اشراف راهبردی و نظام ارزشیابی حکمرانی دارد. مراقبت برای حفظ و نگهداری و تلاش برای حفظ نظام به گونه ای که در مسیر کلان نظام، انحراف، فساد، نفوذ و تبعیض صورت نگیرد که این کار نیز از وظایف ذاتی رهبری است. در جلسه اخیری که اعضای خبرگان با رهبر معظم انقلاب اسلامی داشتند، رهبری به مسئله پیشرفت ها و پسرفت ها و احیاناً توقف ها اشاره کردند و با نگاه کلان راهبردی به مجموعه انقلاب در طول 39 گذشته، فرمودند که دستگاهی که نگاه کلان راهبردی به نظام داشته باشد، نداریم و باید یک مرکزی برای این نگاه کلان راهبردی مأموریت داشته باشد.

مگر قوای سه گانه و دیگر نهادها و دستگاه فعلی نگاه کلان راهبردی ندارند

قوای سه گانه و دیگر نهادهای نظام هر کاری که می توانند، می کنند اما نیازمند یک دستگاه برای داشتن نگاه کلان راهبردی هستیم. آقا فرمودند این کار وظیفه رهبری است اما رهبری چنین دستگاهی ندارد؛ آقا تأکید ویژه کردند که یک مرکز با نگاه کلان جهت دیده بانی و مطالبه گری برای ترسیم اهداف، وظایف و مأموریت های انقلاب اسلامی و ارزیابی 39 ساله گذشته با نگاه به گذشته حال و آینده انقلاب اسلامی باید تشکیل شود و این به عهده مجلس خبرگان رهبری است.

جایگاه قانونی این مرکز اندیشه ورز که وظیفه نظارت راهبردی را هم برعهده دارد چیست؟

جایگاه حقوقی همان اختیارات و وظایف رهبری است. مطالبه آقا این است این مرکز آینده نگری و اندیشه ورزی کند، مطالبه گری کند، گفتمان سازی کند، بنابراین جایگاه قانونی این مرکز خاستگاه ذاتی وظایف رهبری است که در قانون اساسی قید شده است. رهبری این اقدام راهبردی و پایه ای را برای تشکیل این مرکز به عهده مجلس خبرگان رهبری گذاشته اند چون ایشان تشخیص دادند که مجلس خبرگان چنین توانایی دارد.

چرا این مأموریت به عهده مجلس خبرگان گذاشته شده است؟

به نظرم ماهیت خبرگان که به تعبیر رهبری استثنایی و بی نظیر است، از لحاظ ترکیب و حضور 86 مجتهد منتخب ملت بانفوذ سیاسی و اجتماعی با اشرافیتی که نسبت به مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، امنیتی و سیاسی دارد، می تواند به خوبی به مطالبه رهبری پاسخ دهد. دلیل دوم انتخاب مجلس خبرگان، سابقه اعضای خبرگان رهبری است آقا فرمودند برای کارهای بزرگ می توان به این مجلس امید بست. دلیل سوم قابلیت اعضاست که ایشان فرمودند شخصیت های صاحب فکر و اندیشمند در این جمع کم نیستند به نظرم یکی از علت هایی که رهبری می فرمایند می تواند به مجلس خبرگان امید بست حضور و وجود شخصیت های صاحب فکر و اندیشمند در مجلس خبرگان رهبری است.

مبنای مطالبه هیئت اندیشه ورز از دستگاه های مختلف به چه شکل خواهد بود؟

به چند شکل می توان این مبنای این مطالبه را دنبال کرد. یکی مطالبه راهبردی بر اساس آرمان ها و اهداف. پس لازم است مطالعات راهبردی با نگاه به آرمان ها و اهداف انقلاب انجام شود که به نظرم، محوریت اندیشه های امام و رهبری، سند چشم انداز 20 ساله، قانون اساسی، عهدنامه امیرالمؤمنین به مالک اشتر، مبانی پایه ای اسلام و و نظام سیاسی اسلام می تواند به عنوان مبنا برای مطالبه راهبردی استخراج مورد استناد باشد.

برای بررسی راهبردی، باید بررسی شود که اهدافی چون نظم، امنیت، عدالت، هدایت، قرب الهی، تدین و دیگر ارزش ها پیشرفت داشته ایم یا پسرفت. بنابراین اعضای خبرگان یک جایگاه اسلام شناسی دارند.

با توجه به اینکه فرمودید دستگاه یا مرکزی برای اندیشه ورزی و نظارت راهبردی بر اهداف انقلاب از وظایف ذاتی رهبری است؛سؤال اینستکه آیارهبرانقلاب این مأموریت را به اعضای خبرگان تفویض کرده اند؟

نمیتوانم تفویض را بکار ببرم ایشان بر اساس وظایفی که درقانون اساسی دارندازمجلس خبرگان خواسته اند چنین مرکزی را تشکیل بدهد. رهبری از موضع قانونی، مجلس خبرگان را برای تشکیل چنین مرکزی صالح دانسته اند.

قلمرو نظارت راهبردی مجلس خبرگان کجاست و آیا نهاد یا اشخاص خاصی مستثنی خواهند بود؟

خود رهبری از اعضای مجلس خبرگان خواسته که از رهبری مطالبه کنند بنابراین هیچ کس یا شخص یا نهاداز قوه قضائیه، مجریه، مقننه مجمع تشخیص، سپاه و دیگر نهادها استثنا نیستند. مطالبه مرکز اندیشه ورزی از رهبری؛ جنبه مشورت راهبردی به رهبری خواهد بود و این مشورت در مسیر تحقق اهداف، وظایف و مأموریت های انقلاب است.

قلمرو موضوعی در مرکز اندیشه ورز از جمله مباحث مهم است که رهبر انقلاب نیز به چند مورد آن اشاره فرمودند؛ این مرکز در کدام موضوعات و مباحث ورود خواهد کرد؟

مواردی را خود رهبری نام بردند؛ مثل توزیع عادلانه ثروت ملی. شعار نه شرقی و نه غربی. اقتدار اقتصادی. مثلاً باید بررسی کنیم که ما در توزیع عادلانه ثروت چقدر موفق بوده ایم در بحث شعار نه شرقی و نه غربی در کدام مسیر حرکت کرده ایم آیا به سمت غرب رفته ایم؟ درباره تدین مردم آیا موفق شده ایم که مردم را متدین تر کنیم؟ اینها چند مورد است و آقا فرمودند که این موضوعات می تواند به 10 الی 15 یا 20 موضوع دیگر گسترش پیدا کند.

فرض در یک نظارت راهبردی، به این نتیجه رسیدید که فلان دستگاه در مسیر اهداف انقلاب حرکت نمی کند؛ اگر تذکر دادید و توجه نکردند چه اهرمی برای نظارت دارید؟

وقتی به یک نتیجه رسیده شد باید تکرار شود؛ آن قدر باید گفته شود که به گفتمان تبدیل شود؛ یعنی رهبری به ساخت افکار عمومی بر پایه گفتمان سازی بسیار اهمیت می دهد؛ گفتمان یعنی فکر رایج مردم و مطالبه عمومی مردم و وقتی یکی مسئله گفتمان و مطالبه عمومی شد به عمل نزدیک خواهد شد.

شکل و ساختار این مرکز چگونه خواهد بود آیا اعضای خبرگان به نتیجه قطعی درباره شکل این مرکز رسیده اند؟

در حال حاضر و بعد بیانات رهبری، این مسئله تبدیل به دغدغه اعضای خبرگان شد. اعضای خبرگان از هیئت رئیسه خواسته اند کمیته ای را برای تشکیل این مرکز تشکیل دهد؛ هیئت رئیسه هم از اعضای خبرگان خواسته است پیشنهادهایشان را به هیئت رئیسه بدهند. لذا پیشنهادهای مطرح شده اما فعلاً هیچ مدلی قطعی یا نهایی نشده است.

مثلاً چه پیشنهادی تاکنون مطرح بوده که شانس بیشتری دارد؟

یک پیشنهاد این است که این مرکز در قالب دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری شکل بگیرد؛ یا یک پیشنهاد این است که این وظیفه به کمیسیون تحقیق مجلس خبرگان رهبری که کمیسیون کلیدی است واگذار شود. یک پیشنهاد دیگر هم است اینکه اعضای این مرکز به رهبری پیشنهاد شود تا معظم له با ترسیم وظایف و اختیارات ومسئولیت های مرکزو هیات اندیشه ورزی اعضای این مرکز را منصوب کنند. پیشنهادهای دیگری هم هست که هنوز هیچ کدام نهایی یا قطعی نشده اند و همه قابل بررسی هستند وصاحب نظران حوزوی و دانشگاهی و مدیران ارشد نظام می توانند پیشنهادهای خود در باره ساختار ومحتوای مرکز اندیشه ورزی خبرگان را به دبیر خانه خبرگان ارسال نمایند یا حضورا مشورت بدهند.

برخی با استناد به بخشی از بیانات رهبری در دیدار خبرگان، این گونه تحلیل می کنند که این مرکز قرار است برای مقابله با غرب گرایان تشکیل شود؟

یکی از شعارهای انقلاب اسلامی، نه شرقی و نه غربی است ما باید در یک نظام ارزش یابی حکمرانی ارزیابی کنیم که ما به کدام جهت حرکت می کنیم باید ریزش ها و رویش ها بررسی شود بدون اینکه ناظر به یک موقعیت مکانی یا جناح یا جریان خاص باشد. طبیعی است که باید بررسی کنیم که به سمت غرب رفته ایم و در پارادایم غربی سیر می کنیم یا آنکه نظریه تمدنی انقلاب حصار نظریه های غربی را شکسته است و در مسیر انقلاب اسلامی حرکت کرده ایم.

نوع نظارت این مرکز صرفاً استطلاعی خواهد بود؟

اصلاً این بحث نظارت استطلاعی یا استصوابی در اینجا نیست. مرکزاندیشه ورزی دیده بانی انقلاب را به عهده می گیرد و در مسیر حرکت انقلابی مطالبه گری می کند در واقع مرکز تصمیم گیری اجرایی نیست. نمی خواهد تصمیم بگیرد یا اجرا کند. کار این مرکز ارزیابی ومطالبه گری عمومی است.

شما از نظارت راهبردی در مباحث اقتصادی گفتید؛ مگر اعضای خبرگان اقتصاددان هستند یا اشراف به مسائل و علوم اقتصادی دارند که بخواهند یا بتوانند نظارت کلان اقتصادی کنند.

هیئت های اندیشه ورز در مجلس خبرگان بر پایه اسلام شناسی و اشرافی که بر مطالعات دینی دارند می توانند یک ارزیابی از پیشرفت ها و پسرفت های اقتصادی داشته باشند. بدیهی است برای این نگاه کلان راهبردی و دیده بانی از متخصصین و صاحب نظران در حوزه های گوناگون استفاده خواهد شد و دست خبرگان از بابت استفاده از کارشناسان ارشد حوزه های متنوع اقتصادی اجتماعی فرهنگی سیاسی امنیتی دفاعی علمی و فنی بسته نیست.

می گویند تشکیل این مرکز شائبه سیاسی دارد؛ چطور می توان شائبه سیاسی مرکز اندیشه ورز را برطرف کرد؟

اصلاً شائبه ای نیست. مجلس خبرگان، مجلس علماء واسلام شناسان کارشناس دین است؛ مجلس فقهی است، مجلس امنای ملت است مجلس منتخبان ملت است مأموریت کلان دارد و دیده بانی می کند کار خبرگان در حوزه اندیشه ورزی، صرفااندیشه ورزی است و ماهیت اندیشه ورزی، جناحی یا سیاسی نمی تواند باشد و نباید این نگاه کلان راهبردی را در سطح پایین ومحدود ودایره تنگ جناحی وسیاسی تنزل بدهیم شکیل مرکز اندیشه ورز برای حزب و جناح نیست و کارکردش جناحی، حزبی و سیاسی به معنی الاخص نیست. مرکز اندیشه ورز کارکرد پارلمانی ندارد کارکرد قضائی یا مطالبات اجرائی ندارد. مرکز اندیشه ورز کارش دیده بانی ومطالبه گری عمومی و مطالبه انقلابی بودن از قوای سه گانه است.

گفته می شود در بحث معضلات اجتماعی طبق آمارهای رسمی، وضعیت مساعد نیست و افزایش طلاق و سن ازدواج از مصادیق آن است. مرکز اندیشه ورز خبرگان چگونه می تواند برای مقابله با چنین معضلاتی مطالبه کند؟

مسائل و معضلات اجتماعی می تواند از موضوعات موردبحث در مرکز اندیشه ورز خبرگان باشد؛ بحث افزایش رضایت اجتماعی و بالابردن سطح رضایت و اعتماد مردم به مسئولین در جهت رفع مشکلات و معضلات اجتماعی قابل ارزیابی است. البته نباید انتظار داشت که هیئت اندیشه ورز برای معضلات اجتماعی طراحی و برنامه ریزی و این برنامه ها را نیز اجرایی کند؛ اجرا و برنامه ریزی کار قوای سه گانه که مسئولیت اداره نظام را دارند، است. ما قطعاً در بحث معضلات اجتماعی مطالبه خواهیم کرد؛ هدف گذاری و ریل گذاری در قالب اندیشه ورزی را مشخص خواهیم کرد.

هدف گذاری و ریل گذاری کردید و اگر توجهی نکردند؟

اجماع ملی، اقناع ملی، تکرار و طرح مسئله با مردم از رسالت های مهم مرکز اندیشه ورز برای پیگیری اهداف کلان انقلاب خواهد بود و مطالبه انقلابی گری رابرای ساخت افکار عمومی فراگیر خواهیم کرد تا آنقدر گفته شود که به گفتمان تبدیل شود.

***************************************

تشکیل"کارگروه اندیشه‌ورز"به ریاست آیت الله جنتی

آیت‌الله سید احمد خاتمی سخنگوی هیئت‌رئیسه مجلس خبرگان رهبری در نشست خبری با اشاره به تشکیل کارگروه اندیشه‌ورز در دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری گفت: خروجی و نتیجه مباحث و نظرات مطرح شده در این کارگروه از طریق رئیس مجلس خبرگان به مقام معظم رهبری ارائه می‌شود.

آیت‌الله خاتمی با اشاره به بیانات چندی پیش مقام معظم رهبری در دیدار اعضای خبرگان اظهار داشت: بیانات معظم له حقیقتاً حاوی مطالب و نکات بسیار مهمی بود که توجه و اهتمام به آن، مربوط به اساس انقلاب می‌شود.

سخنگوی هیئت‌رئیسه مجلس خبرگان افزود: انقلاب یک موجود زنده و پویاست و باید از آن پاسداری کرده  و در ضمن نسبت به آسیب‌زدایی از آن توجه کرد تا خدای ناکرده دچار آسیب و آفت نشود.

وی ادامه داد: طبعاً برای تحقق این مهم، ارزیابی و نظارت یک ضرورت به شمار می‌رود به این معنا که ما باید ببینیم آرمان‌ها و ارزش‌هایی که ابتدای انقلاب مطرح بود در چه وضعیتی است. آیا پیشرفت در این خصوص پیشرفت حاصل شده یا پسرفت یا توقف.

آیت‌الله خاتمی بیان داشت: به هر حال این موضوع بسیار مهم مربوط به سرنوشت انقلاب اسلامی است و لذا مقام معظم رهبری نیز این را از خبرگان خواستند و در آن جلسه‌ای که خدمت ایشان حضور پیدا کردیم، مصادیق و نمونه‌هایی از مسائل فرهنگی، سیاسی و نیز مسائل اقتصادی را مطرح کردند.

سخنگوی هیئت‌رئیسه مجلس خبرگان گفت: آن جلسه همزمان شد با ایام ماه محرم و طبعاً از آنجا که اعضای خبرگان در آن ایام کار فرهنگی و تبلیغی داشتند، لذا فرصت کافی برای بحث و نظر مبسوط در اینباره وجود نداشت اما با عنایت به اهمیت بالای موضوع، هیئت‌رئیسه دو جلسه در این رابطه داشت در این راستا که امر مقام معظم رهبری را چگونه می‌توانیم اجرایی کنیم.

وی افزود: آنچه خروجی جلسه دوم هیئت‌رئیسه بود این است که مقام معظم رهبری هیئت اندیشه‌ورزی را از مجلس خبرگان رهبری مطالبه کردند و در این بین چنانچه هیئتی جدا ورای کمیسیون‌ها می‌خواستیم تشکیل بدهیم علی القاعده باید این مساله به صحن علنی مجلس خبرگان رهبری می‌آمد که در اسفندماه تشکیل می‌شود و از آنجا که این روال مستلزم تاخیر در اجرای رهنمودهای ولایت بود، لذا تصمیم بر این گرفته شد که دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری به ریاست آیت الله هاشمی شاهرودی نایب رئیس این مجلس، یک کارگروه اندیشه ورزی در دبیرخانه تشکیل دهد.

آیت‌الله خاتمی تصریح کرد: در واقع هدف نیز این است که این کارگروه با مدد گرفتن از کارگروه‌های ویژه که در عرصه مسائل اقتصادی و سیاسی و فرهنگی کار کرده، حرف برای گفتن داشته باشد و البته با استفاده از کارگروه‌های ورزیده که اعضای مجلس خبرگان رهبری نیز می‌توانند در هر یک از این کارگروه‌ها نقش آفرین باشند به انجام رسالت خود بپردازد با این توضیح که الزاماً نیاز نیست که کارگروه ها از اعضای مجلس خبرگان رهبری باشند.

سخنگوی هیئت‌رئیسه مجلس خبرگان افزود: به همین منظور یک کارگروه در دبیرخانه شکل گرفت که در حقیقت  کار ستادی انجام می دهد، به این معنا که جمع کارگروه‌های اندیشه‌ورز را مدیریت می‌کند، ضمن آن که قرار شد نظارت عالیه و اشراف بر این جمع نیز با آیت‌الله جنتی، رئیس مجلس خبرگان رهبری باشد؛ در همین راستا ما با همه اعضای مجلس خبرگان نامه‌نگاری کردیم و از آنها خواستیم که نظراتشان را برای هیئت‌رئیسه بنویسند که خوشبختانه از این مساله استقبال خوبی شد و تعداد زیادی از اعضای مجلس خبرگان نظرات خود را ابراز کردند.

وی گفت: حقیقتاً اعضای مجلس خبرگان رهبری همه اندیشه‌ورز هستند و نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی و اقتصادی نظر دارند اما به هر حال باید یک جمعی عهده‌دار این امر باشد تا نظر مقام معظم رهبری تامین شود، ضمن آن که باید توجه داشت خروجی آن چه در این عرصه به دست می‌آید در اختیار مقام معظم رهبری گذاشته می‌شود.

**********************************