زندگینامه دکتر احمد سنهوری>>> حقوقدان برجسته اسلامی(3):
۳- آثار دکتر سنهـوری : مشکل بتوان فهرست دقیق و کاملی از آثار فکری دکتر سنهوری معرفی نمود، چرا که انجام این مهم نیازمند بررسی اوراق کتابخانه ایشان و پیگیری مطبوعات عصر ایشان و جمع آوری یادداشتهای حقوقی ایشان به هنگام اشتغال به وکالت و نیز احکامی که در کسوت قضا صادر نموده و تحقیقاتی که در کنفرانسهای انجمن زبان عربی و کمسیونهای آن و سایر کنفرانسها و به هنگام تصدی مشاغل اجرایی و... پدیدآورد میباشد.
از طرفی نیز سنهوری آثار فکری دیگری به غیر زبان عربی دارد که مهمترین آنها مباحثی است که از منظر شریعت اسلام در کنفرانسهای بین المللی حقوق تطبیقی ارائه نموده و نیز پژوهشها و مباحث و جزوات و تقریرهایی است که بیرون از مصر تألیف و منتشر ساخته است، به ویژه آثاری که به هنگام حضور در عراق برای تدوین قانون مدنی آن کشور پدید آورد و تا این لحظه احصا نشده است.خلاصه تا این لحظه فهرستی کامل و نهایی در مورد آثار دکتر عبدالرزاق احمد السنهوری در دست نیست، ولی فهرست زیر میتواند به آنچه که در واقع بوده ، نزدیک باشد.
در مقام آثار فکری دکتر سنهوری، نخست کارهایی را که ایشان در انجام طرحهای تدوین قوانین مدنی و اساسی معمول داشته بازگو نموده، سپس تألیفات ایشان را به ترتیب تاریخ نگارش معرفی مینماییم.
الف) طرحهای قانونی (مدنی و اساسی):
1- قانون مدنی مصر و یادداشت توضیحی آن و طرح شرح متوسط قانون مدنی که در واقع شرحی مبسوط است، نه شرح مختصر.
2- قانون مدنی عراق و یادداشت توضیحی آن.
3- قانون مدنی سوریه و یادداشت توضیحی آن... و بخشهایی از قانون آیین دادرسی مدنی آن کشور.
4- قانون اساسی دولت کویت و قوانین تجاری، جزایی و اجرای احکام کیفری آن کشور.
5- قانون مدنی لیبی و یادداشت توضیحی آن.
6- قانون اساسی دولت سودان.
7- قانون اساسی دولت امارات متحده عربی.
ب) تألیفات تخصصی:
1- الاوراق الشخصیة، در بردارنده یادداشتهای شخصی او از 14 اوت سال 1916م. تا 11 اوت 1969م. چاپ شده در قاهره، سال 1988م.
2- القیود التعاقدیة علی حریة العمل فی القضاء الإنجلیزی – المعیار المرن والقاعدة الجامدة فی القانون (به زبان فرانسه) رساله دکترای دکتر سنهوری در رشته حقوق از دانشگاه لیون فرانسه، سال 1925م. این رساله در فرانسه و ضمن مجموعه آثار مؤسسه حقوق تطبیقی دانشگاه لیون چاپ گردید.
3- فقه الخلافة وتطورها لتصبح عصبة امم شرقیة (به زبان فرانسه)رساله دکترای دکتر سنهوری در رشته علوم سیاسی از دانشگاه لیون فرانسه، سال 1926م.این رساله در فرانسه و ضمن مجموعه آثار موسسه حقوق تطبیقی دانشگاه لیون منتشر گردید. بخش نظری آن نیز به زبان عربی ترجمه و در سال 1989م. در قاهره چاپ شد.
4- الدین والدولة فی الإسلام، مجلة المحاماة الشرعیة، سال 1929م. سال اول.
5- تطور لائحة المحاکم الشرعیة، مجلة المحاماة الشرعیة، سال 1929م. سال اول شماره دوم.
6- عقد الإیجار، مجموعه درسهای القا شده برای دانشجویان مقطع کارشناسی دانشکده حقوق، قاهره، سال 1929م.
7- الامتیازات الاجنبیة، مجلة القانون و الاقتصاد، قاهره، 1930م.
8- الشریعة الإسلامیة (به زبان فرانسه)، ارائه شده به کنفرانس بین المللی حقوق تطبیقی در لاهه، سال 1932م.
9- تقریر عن المؤتمر الدولی للقانون المقارن (ترجمه به زبان عربی)، مجله القضاء العراقیه، بغداد، 1932م.
10- المسؤولیة التقصیریة (به زبان فرانسه)، با مشارکت استاد حامی بهجت بدوی، مجله القانون و الاقتصاد، قاهره، 1932م.
11- الشرق و الإسلام، هفته نامه السیاسیة، قاهره، 14 اکتبر 1932م. ضمیمه شماره 2931.
12- وجوب تنقیح القانون المدنی، و علی ای اساس یکون هذا التنقیح، مجله القانون و الاقتصاد، قاهره 1933م. سال ششم، شماره 1.
13- نظریة العقد، درسهای القا شده به دانشجویان کارشناسی ارشد حقوق در یک هزار صفحه، قاهره: 1934م.
14- مقدمة کتاب الالتزامات الاجنبیة، قاهره: بنگاه تألیف، ترجمه و نشر، 1936م.
15- الامبراطوریة العربیة التی نبشر بها، مجله الرابطه العربیه، قاهره:1936 م. سال اول شماره 12.
16- الوحدة العربیة (در سه مقاله)، مجله الرابطه العربیه، قاهره: 1936م.
17- نبی المسلمین و العرب، مجله الهدایه العراقیه، بغداد: 1936م.
18- (تقدیم)مجله القضاء العراقیة (دوره جدید)، بغداد: 1936م.
19- عقد البیع فی مشروع القانون المدنی العراقی، بغداد: سال 1936م.
20- عقد البیع فی مشروع القانون العراقی، مجله القضاء العربی، بغداد: 1936م.
21- من مجلة الاحکام العدلیة الی القانون المدنی العراقی، بغداد: 1936م.
22- مقارنه المجلة بالقانون المدنی العراقی، بغداد: 1936م.
23- علم اصول القانون، درسهای القا شده به دانشجویان حقوق عراق، بغداد: 1936م.
24- واجبنا القانونی بعد معاهدة سنة 1936 م. سخنرانی در قاهره، 31 دسامبر 1936م.
25- المسؤولیة التقصیریة فی الفقه الإسلامی (به زبان فرانسه)، ارائه شده به کنفرانس بین المللی حقوق تطبیقی در لاهه، سال 1937، منتشر شده در مجله القانون الاقتصاد، قاهره.
26- المعیار فی القانون (به زبان فرانسه)، منتشر شده در مجموعه مقالات اهدایی به حقوق دان فرانسوی، ژنی، 1937م.
27- الشریعة الإسلامیة کمصور للتشریع المصری (به زبان فرانسه)، منتشر شده در مجموعه مربوط به حقوق دان فرانسوی، ادوار لامبیر، سال 1937م.
28- الموجز فی النظریة العامه للالتزامات، القا شده به دانشجویان کارشناسی حقوق در 750 صفحه، قاهره: 1938م.
29- اصول القانون، القا شده به دانشجویان کارشناسی حقوق، با مشارکت استاد محمد حشمت ابوستیت، قاهره: 1938م.
30- تطبیق نظریة الظروف الطارثة علی عقود البیع المبرمة قبل قانون الاصلاح الزراعی، مجله المحاماه، قاهره: 1941م.
31- مشروع تنقیح القانون المدنی المصری، سخنرانی در 24 آوریل 1942م.، منتشر شده در مجله القانون و الاقتصاد، سال دوازدهم.
32- وصیة غیر المسلم و خضوعها للشریعة الإسلامیة، بحثی مفصل که به عنوان لایحه حقوقی به دیوان کشور ارائه شده است، قاهره: 1942م.
33- الروابط الثقافیة و القانونیة فی البلاد العربیة، قاهره: 1946م.
34- التعاون الثقافی والتشریعی بین البلاد العربیة، سخنرانی در کنفرانس جمعیت حقوق بین المللی مصر، قاهره: 24 مه 1946م.
35- المفاوضات فی المسألة المصریة، قاهره: 1947م.
36- تقاریر مجلس الدولة، از آغاز ریاست دکتر سنهوری در سالهای 1949- 1954م.
37- تقدیم مجلس الدولة، از اولین شماره در ژانویه سال 1950 م. تا سال 1954م.
38- رثاء عبدالعزیز باشا فهمی، مجله مجلس الدوله، 1951م. شماره 2.
39- علمتنی الحیاة، مجله الهلال، قاهره: 1951م.
40- مخالفة التشریع للدستور والانحراف فی استعمال السلطة التشریعیة، مجله مجلس الدوله، 1952م.
41- القانون المدنی العربی، منتشر شده در مجموعه الاداره الثقافیه بجامعه الدول العربی، قاهره: 1953م.
42- مقدمه ترجمه عربی کتاب تاریخ النظریات السیاسیة، ترجمه استاد حسن جلال العروسی، قاهره: 1953م.
43- الوسیط فی شرح القانون المدنی، در پانزده هزار صفحه، در ده جزء که به ترتیب در سالهای 1954، 1956، 1958، 1960، 1962، 1963، 1964، 1967، 1968، 1970،م. به چاپ رسیده است.
44- الوجیز، خلاصة الوسیط. دکتر سنهوری در نظر داشت ده جزء الوسیط را در سه جزء خلاصه کنند. اولین جلد از این طرح منتشر گردید و بنا به توافقی که با تعدادی از حقوق دانان گذارد، مقرر گردید این کار تکمیل شود که چنین نشد.
45- مصادر الحق فی الفقه الإسلامی مقارنة بالفقه الغربی، در شش جزء و هزار و پانصد صفحه که به ترتیب در سالهای 1954، 1955، 1956، 1957، 1958، 1959م. منتشر گردید.
46- التصرف القانونی و الواقعة المادیة القانونیة، درسهای القا شده به دانشجویان مقطع دکتری حقوق، 1954م.
*+* آشنایی مختصربا دکترحمیدفرجی *+*